“İradiye” Ne Demektir?
“İradiye” kelimesi, Türkçede oldukça nadir kullanım bulan, kökeni itibarıyla Arapça „irâde“ (إرادة) yani “istemek”, “yönelmek”, “dilemek” fiilinden türemiş bir terimdir. [1] Sözlüklerde, “iradeye ait”, “iradeyle ilgili” anlamında kullanıldığı yanında, bazen de “iradeye dayalı öğreti” ya da “iradeyi temel alan görüş” anlamında “iradiye” (voluntarizm) şeklinde geçer. [2]
Dolayısıyla “iradiye”, hem “irade” kavramının niteliğini ve işleyişini düşündürür; hem de iradeye öncelik veren felsefi/teorik bir duruşu işaret edebilir. Bu yazıda, “iradiye”yi daha geniş bir biçimde ele alacak; tarihsel arka planını ortaya koyacak; bugün akademik alanda nasıl tartışıldığını inceleyecek ve okuyucunun günlük yaşamında ne anlama gelebileceğini göstereceğiz.
Tarihsel Arka Plan
Irade, insanlık düşüncesiyle birlikte özellikle antik felsefede “istemek”, “karar vermek”, “seçmek” gibi eylemlerle bağlantılı olarak gündeme geldi. Örneğin, Aristoteles’in nefis güçleri üzerine düşüncesinde, arzu‑istem ve irade gibi kavramlara yer verildiği görülmektedir. [3]
İslam felsefesi‑kelâm geleneğinde “irâde” terimi, hem insanın fiil yapabilme gücü hem de ilahî irade bağlamında tartışıldı. Mesela Farâbî, “irade”yi duyum, tahayyül ve düşünme güçlerinin birleşiminden doğan bir yönelim olarak tanımlamış; [3] Kelâmcılar ise “insanın iradesi özgür müdür?”, “ilâhî irade ile insan iradesi nasıl ilişkilidir?” gibi sorularla meşgul oldular. [4]
Felsefe tarihinde “iradeye öncelik veren görüşler” yani “voluntarizm” (iradiye) de önemli bir yer tutar. Bu görüşlere göre, akıl yürütmeden önce irade ya da istem vardır; evrenin ya da insan davranışlarının temelinde irade vardır. Örneğin, Arthur Schopenhauer için “irade” tüm gerçekliğin özüydü. [5] Böylece “iradiye” (iradeye dayalı öğreti) diye anılan bakış, iradeyi merkezi konuma yerleştirir. Türkçe sözlüklerde de “akla ve bilmeye değil de iradeye üstünlük tanıyan, ruhsal olayların ve bilgi sürecinin temelinde iradeyi gören bilim dışı öğreti” olarak tanımlanır. [2]
Iradiye ve İrade Arasındaki Fark
“İrade” terimi, bireyin bir eylemi istemesi, seçmesi ve gerçekleştirmesi gücünü ifade eder. Öte yandan “iradiye”, bu gücün öncelik kazanması, hatta tüm kuramsal perspektiflerin merkezine alınması anlamına gelir. Yani, sadece “irade var mı?” sorusundan öte, “irade temel midir?”, “irade mi yoksa akıl mı?” gibi sorulara yönelen bir düşünme biçimidir.
Günümüzde Akademik Tartışmalar
Bugün “iradiye” ya da “irade” kavramı, felsefe, psikoloji, etik, hukuk ve din bilimleri gibi farklı disiplinlerde önemli tartışmalara konu olmaktadır.
- Özgür İrade ve Sorumluluk: Birçok akademik çalışma, insanın gerçekten özgür iradeye sahip olup olmadığı sorusunu inceliyor. Örneğin, “efektif seçimler yapabiliyor muyuz?”, “irademiz dış koşullardan ne ölçüde bağımsız?” gibi sorular gündemde. :contentReference[oaicite:10]{index=10}
- İrade – Akıl İlişkisi: “İradenin önceliği” yani iradiye görüşü ile “aklın önceliği” arasında hâlâ tartışma var. Bazı düşünürler, akılsal hesaplamaların eyleme yön verdiğini; bazıları ise istemenin, seçimin hatta eyleme geçmenin iradeyle başladığını savunuyor. (“Voluntarizm” terimi bu bağlamda kullanılıyor.) :contentReference[oaicite:11]{index=11}
- Dinî‑kelâmî Perspektif: İslam düşüncesinde, ilahî irade ile beşerî irade arasındaki denklem hâlâ tartışmalı. İnsan eylemlerinden sorumlu mu? İradiye açısından, insanın kendi iradesiyle tercihleri mümkün mü? Bu tür sorular özellikle kelâm literatüründe yer buluyor. :contentReference[oaicite:12]{index=12}
- Psikoloji ve Nörobilim Açısından: Modern bilim, karar verme süreçlerini, bilinçdışı yönelimleri, iradenin kontrol mekanizmalarını inceliyor. Bu bağlamda “irade” ne kadar iradi (istemli) ve ne kadar otomatik ya da dış etkenlere bağlıdır sorusu önem kazanıyor. Bu da klasik iradiye‑tartışmayı güncelleştiriyor.
- Sosyal ve Etik Yönler: Iradenin sosyal bağlamda nasıl şekillendiği, seçimlerin hangi ölçüde özgür olduğu, toplumsal baskıların iradeyi ne ölçüde sınırladığı gibi sorular da iradiye tartışmasının güncel alanlarıdır. :contentReference[oaicite:13]{index=13}
Günlük Yaşamda İradiye Kavramı
Gündelik hayatımızda “iradi davranmak”, “iradi karar” gibi ifadeleri sıkça kullanırız. Örneğin, “iradi olarak bu işi seçtim” dediğimizde, kişinin bilinçli olarak bir yönelimi tercih ettiğini vurgularız. Dolayısıyla iradiye bakışı, bize şu farkındalığı kazandırır: seçimlerimiz, eylemlerimiz yalnızca dış koşulların ürünü değil; kendi istememiz, yönelmemiz ve sorumluluğumuzun sonucu olabilir. Bu da kişisel gelişim, etik sorumluluk ve özgürlük bağlamında önemli bir içsel tutumu işaret eder.
Sonuç
“İradiye” kavramı, basitçe “iradeye ait” demekten öte, iradeyi merkeze koyan bir düşünsel duruşu temsil eder. Tarihte irade‑akıl ilişkisi bağlamında yeri büyük; bugün de akademik alanlarda özgür irade, sorumluluk, seçim süreçleri, sosyal baskılar gibi açılardan canlı bir tartışma konusu. Gündelik yaşamda ise kendi seçimlerimizin, yönelimlerimizin farkına varmak açısından değerli bir kavramdır.
#iradiye #irade #voluntarizm #felsefe #özgürirade
—
Sources:
[1]: https://bianet.org/yazi/iradeye-felsefeyle-bakmak-i-272182?utm_source=chatgpt.com “İradeye felsefeyle bakmak – I – Bianet”
[2]: https://www.nedirnedemek.com/iradiye-ne-demek?utm_source=chatgpt.com “iradiye – Nedir Ne Demek”
[3]: https://islamansiklopedisi.org.tr/irade?utm_source=chatgpt.com “İRADE – TDV İslâm Ansiklopedisi”
[4]: https://www.academia.edu/105499976/Kel%C3%A2m%C3%AEveFelsef%C3%AED%C3%BC%C5%9F%C3%BCncede%C4%B0lah%C3%AE%C4%B0radeSorunu?utm_source=chatgpt.com “(PDF) Kelâmî ve Felsefî Düşüncede İlahî İrade Sorunu”
[5]: https://tr.wikipedia.org/wiki/%C4%B0radecilik?utm_source=chatgpt.com “İradecilik – Vikipedi”